Profesor Wojciech Świętosławski (1881-1968)

Sylwetka patrona Fundacji

 

Wojciech Świętosławski urodził się w Kiryjówce na Wołyniu 21 czerwca 1881 r. Studia chemiczne ukończył na Politechnice w Kijowie w 1906 r. W 1905 roku ogłasza pierwszą pracę naukową w dziedzinie technologii barwników i obejmuje asystenturę na Politechnice. W 1910 roku Uniwersytet w Moskwie powierza mu kierownictwo Laboratorium Termochemicznego im. Ługinina. W rok później zostaje docentem Uniwersytetu Moskiewskiego.

W 1918 roku nie przyjmuje oferowanego mu stanowiska profesora na Uniwersytecie w Moskwie i przyjeżdża do odrodzonej Polski na czele delegacji Polskiego Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny dla dokonania ustaleń, które zapewniałyby powrót do kraju rzeszom emigracji.

W tym samym roku obejmuje na Politechnice Warszawskiej Katedrę Chemii Fizycznej, którą kieruje do drugiej wojny światowej. Ta sama uczelnia powierza mu stanowisko dziekana Wydziału Chemicznego, oraz w roku akademickim 1928/29 rektora. Jest jednym z założycieli Polskiego Towarzystwa Chemicznego, pełni funkcje jego prezesa oraz, przez wiele lat, redaktora naczelnego "Roczników Chemii" - organu Towarzystwa; w Radzie Redakcyjnej tego czasopisma pozostaje do końca życia.

Działalność badawczą umie pogodzić zarówno z międzynarodowymi, jak i krajowymi obowiązkami w dziedzinie nauki; w latach 1935-1939 jest ministrem wyznań religijnych i oświecenia publiczne- go.

W czasie wojny zapisał się aktywną działalnością naukową w USA. Wykładał na uniwersytetach, opracował kilka monografii, współpracował z przemysłowymi instytutami badawczymi.

Po zakończeniu wojny powraca do kraju i poświęca całe doświadczenie i wszystkie siły odbudowie i rozwojowi chemii polskiej. Politechnika Warszawska powierza mu Katedrę Chemii Fizycznej Stosowanej, którą kieruje do 1951 r. Uniwersytet Warszawski ofiarowuje mu Katedrę Chemii Fizycznej, którą prowadzi aż do przejścia na emeryturę w 1960 r. Jednocześnie organizuje Zakład Chemii Fizycznej w Instytucie Chemii Przemysłowej. Z jego inicjatywy, w 1955 r. Prezydium Rządu powołuje Instytut Chemii Fizycznej PAN. Profesor Świętosławski zostaje jego pierwszym dyrektorem.

Był autorem blisko 400 publikacji naukowych, kilkunastu monografii i podręczników akademickich wydanych w Polsce i zagranicą, członkiem licznych Towarzystw Naukowych w świecie, doktorem Honoris Causa 9 uczelni wyższych w różnych krajach.

Profesor Świętosławski swe wybitne osiągnięcia w pracy naukowej łączył z żywym zainteresowaniem rozwojem gospodarki i działalnością w dziedzinie badań stosowanych. Jest jednym ze współ-twórców Chemicznego Instytutu Badawczego, pierwszego instytutu badań stosowanych w dziedzinie chemii w Polsce, powołanego w 1922 r. W 1927 r. organizuje Dział Węglowy tego instytutu. Dział ten w krótkim czasie stał się jednym z przodujących ośrodków badań w tej dziedzinie w świecie. Po drugiej wojnie światowej podejmuje pionierskie badania w dziedzinie zastosowań termodynamiki równo- wag fazowych w szczególności zjawiska azeotropii i poliazetropii do przebiegu destylacji surowców organicznych.

Osiągnięcia badawcze Świętosławskiego w dziedzinie termochemii zyskuje mu światowe uznanie i autorytet; w dowód tego Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej IUPAC powierza mu na długie okresy (1928-1932 i 1934-1940) urząd wiceprezydenta Unii. Poprzez Unię Chemiczną czuwa nad rozwojem bliskich mu dziedzin nauki, przewodniczą kolejno powołanym z jego inicjatywy, Komisjom Unii: Termochemicznej, Danych Fizykochemicznych oraz Wzorców. Przez władze Unii nazywany jest ojcem termochemii wIUPAC.

Na zorganizowanej w 1968 roku, dla uczczenia pamięci Świętosławskiego, I Konferencji Ter- modynamiki lUPAC, podkreślono jego ogromny twórczy wkład w rozwój chemii. Jak powiedział profesor Sunner, przewodniczący Komisji Termodynamiki i Termochemii IUPAC "by ocenić krótko wartość prac Świętosławskiego, możemy z podziwem stwierdzić, że był on wraz ze swymi współpracownikami nie tylko w czołówce nauki światowej, lecz w szeregu dziedzinach znacznie wyprzedzał swych współczesnych".

Należy również podkreślić wielkie zaangażowanie i zasługi Świętosławskiego w kształceniu młodych pracowników nauki. Miał niezwykły dar przyciągania i gromadzenia wokół siebie licznego gro- na adeptów nauki. Jego głęboka wiedza, szerokie zainteresowanie, zapał twórczy łącznie z niezwykły- mi zaletami charakteru, obiektywizmem, tolerancją, wrażliwością na potrzeby innych, były wzorem dla jego licznych uczniów i współpracowników. Apolityczny i tolerancyjny z zasady daleki był od wszelkiego stanowiska dogmatycznego, wrażliwy na wszystkie próby ograniczania swobody poglądów.

Profesor Świętosławski jest przykładem uczonego i patrioty, który całe swe życie i siły poświęcił nauce i jej odbudowie w odrodzonej Polsce. Zaczynając działalność naukową w okresie niewoli, dzięki zdolnościom i niezwykłemu zaangażowaniu w pracy, w krótkim czasie osiągnął stanowisko profesora Uniwersytetu Moskiewskiego i mocną pozycję w naukowym świecie. W okresie międzywojennym, poświęcił wszystkie swe siły odbudowie nauki w odrodzonej Polsce. Stworzył przodujące w świecie ośrodki naukowe, wykształcił liczne rzesze pracowników nauki, wniósł znaczący wkład w międzynarodową działalność naukową.

Po wojnie rozwinął w kraju aktywną działalność w dziedzinie organizacji nauki, badań i kształcenia. W okresie do 1961 roku tworzy trzy ośrodki naukowe. Ogłasza ponad 100 publikacji, opracowuje 5 monografii. Pod jego kierunkiem na Uniwersytecie Warszawskim wykonano w tym czasie 180 prac magisterskich oraz 40 prac doktorskich.

Wielostronność zainteresowań Świętosławskiego wykraczała daleko poza zainteresowania czysto naukowe. Żywo obchodziły go zagadnienia społeczne i gospodarcze. W młodości oddawał się studiom socjologicznym i pierwsza jego publikowana praca, jeszcze w okresie studiów, miała charakter statystyczno-socjologiczny. Dla zbliżenia się i zrozumienia środowiska robotniczego na jakiś czas przyjął pracę pomocnika maszynisty kolejowego. W czasie studiów w Kijowie brał czynny udział w pracach oświatowych i postępowej publicystyce polskiej. Przewodniczył sekcji samokształceniowej Korporacji Polskiej.

Działalność Wojciecha Świętosławskiego przypada na przełomowe i dramatyczne okresy polskich

dziejów: ostatni okres niewoli, krótki okres 20-Iecia Odrodzonej Polski, wojnę i okupację oraz okres panowania totalitarnej władzy. We wszystkich tych okresach Świętosławski z jednakowym zapałem i entuzjazmem poświęcał swe SNY pracy naukowej i zapał ten zaszczepiał swym uczniom. Jego zapał i umiejętności przezwyciężały wszystkie przeszkody.

Działalność Świętosławskiego była wyrazem najlepszych postępowych i uniwersalnych tradycji polskiej nauki, które przeniósł i utrwalił w powojennej Polsce na przekór ówczesnym ideologicznym naciskom i ograniczeniom.

Fundacja przypomina swym członkom i wszystkim pracownikom nauki sylwetkę profesora Wojciecha Świętosławskiego w momencie przełomowym dla polskiej nauki, która w wolnej Polsce stanęła przed wielką szansą i przed wyzwaniem by jak najlepiej służyć wszechstronnemu rozwojowi kraju, a równocześnie znalazła się w sytuacji poważnych zagrożeń wynikających z trudności ekonomicznych kraju i niedocenianiajej roli jako istotnego warunku rozwoju nowoczesnego państwa.

Od polskiej społeczności naukowej należy oczekiwać, aby mimo niekorzystnych warunków nie utraciła koniecznego dla pracy twórczego entuzjazmu, pozostała wierna swojemu powołaniu i zdobyła się na najwyższy wysiłek by uniknąć rozproszenia uzyskanych wartości, utrzymać i pogłębiać wkład do ogólnoludzkiego postępu wiedzy oraz odpowiedzieć potrzebom społecznego i gospodarczego roz- woju Polski na miarę rozwiniętych krajów świata.